truck8.ai

AI Act voor het MKB: compliance & AI-governance

De AI Act is niet alleen iets voor techbedrijven en multinationals. Ook als MKB-bedrijf dat AI-tools gebruikt, heb je te maken met nieuwe verplichtingen.

8 min leestijdTom Mekenkamp

Bijgewerkt: november 2026

Herzien nu het Digital Omnibus definitief is. Op 19 november 2025 stelde de Europese Commissie een 'Digital Omnibus on AI' voor; het Europees Parlement stemde op 16 juni 2026 in en de Raad op 29 juni 2026. De wijzigingsverordening, Verordening (EU) 2026/1744, is op 24 juli 2026 gepubliceerd in het Publicatieblad en geldt sinds 27 juli 2026.

Wat er verandert: de zwaarste hoog-risico-verplichtingen schuiven op naar december 2027 en augustus 2028, de AI-geletterdheidsplicht (artikel 4) is herschreven tot een plicht om maatregelen te nemen, en op 2 december 2026 komt er een nieuw verbod bij. Wat níet verandert: voor de meeste bedrijven is de AI Act niet uitgesteld. Artikel 4 geldt al sinds februari 2025 en de transparantieregels uit artikel 50 sinds 2 augustus 2026. De tijdlijn hieronder is hierop bijgewerkt.

Wat is de AI Act?

De AI Act (officieel: EU Verordening 2024/1689) is de eerste uitgebreide Europese wet die het gebruik van kunstmatige intelligentie reguleert. De verordening is op 1 augustus 2024 in werking getreden en geldt, net als de AVG, direct in alle EU-lidstaten, zonder dat nationale omzetting nodig is.

Het doel is tweeledig: burgers beschermen tegen risicovolle toepassingen van AI, en tegelijk ruimte bieden voor innovatie met een duidelijk speelveld. De wetgever heeft daarvoor een risicogebaseerde aanpak gekozen: hoe groter het potentiële risico, hoe zwaarder de verplichtingen.

De AI Act treedt gefaseerd in werking. Niet alle verplichtingen gelden per direct. Een deel geldt al sinds 2025 en 2026, de rest volgt in 2027 en 2028. Dat maakt het overzichtelijk om stap voor stap te bekijken wat er nu al speelt en wat er aankomt.

Disclaimer: dit artikel geeft een informatief overzicht en geen juridisch advies. Voor binding aan de AI Act in jouw specifieke situatie raadpleeg je een jurist of compliance-specialist.

De risicogebaseerde aanpak: vier niveaus

De AI Act deelt AI-systemen in vier risicocategorieën in. Welke categorie van toepassing is, bepaalt welke verplichtingen gelden. Hieronder een beknopt overzicht.

Verboden AI-toepassingen

Bepaalde AI-toepassingen zijn volledig verboden in de EU (artikel 5). Dit zijn systemen die fundamentele rechten of de menselijke waardigheid op onaanvaardbare wijze bedreigen. De belangrijkste:

  • Social scoring: mensen beoordelen op hun gedrag of persoonlijke kenmerken, met een nadelige of onevenredige behandeling tot gevolg. Dat verbod geldt voor overheden én bedrijven.
  • Real-time biometrische identificatie op afstand in openbare ruimtes voor rechtshandhaving (op een paar strikt afgebakende uitzonderingen na).
  • AI die gedrag manipuleert met technieken waar mensen zich niet van bewust zijn, of die kwetsbaarheden uitbuit, zoals leeftijd, een beperking of een zwakke financiële positie.
  • Ongerichte scraping van gezichtsafbeeldingen van internet of camerabeelden om een gezichtsherkenningsdatabase op te bouwen.
  • Emotieherkenning op de werkplek en in het onderwijs, behalve om medische of veiligheidsredenen.
  • Nieuw via het Digital Omnibus, vanaf 2 december 2026: AI-systemen die seksueel misbruikmateriaal van kinderen of intieme beelden zonder toestemming genereren (zoals zogenoemde nudify-apps).

Hoog-risico AI-systemen

Hoog-risico systemen zijn toegestaan, maar vereisen zware eisen: conformiteitsbeoordeling, registratie in een EU-database, technische documentatie, risicomanagementsysteem en menselijk toezicht. Dit geldt voor AI in sectoren als medische hulpmiddelen, biometrische identificatie, kritieke infrastructuur, onderwijs en HR.

  • Sollicitatiescreening en CV-beoordeling via AI.
  • AI-systemen in creditbeoordeling of verzekeringsacceptatie.
  • AI in de rechtbank, grenscontroles of politiewerk.
  • Medische diagnose- of behandelingssystemen.

Beperkt risico: transparantieverplichtingen

AI-systemen met beperkt risico vallen onder lichtere verplichtingen, voornamelijk op het gebied van transparantie (artikel 50). Mensen moeten weten dat ze met AI te maken hebben. Deze regels gelden sinds 2 augustus 2026. Wie wat moet doen, lees je in AI-content labelen.

  • Chatbots en virtuele assistenten: maak duidelijk dat de gebruiker met AI praat, tenzij dat al overduidelijk is.
  • Deepfakes (beeld, audio of video die echt lijkt): maak bekend dat ze door AI zijn gemaakt of bewerkt.
  • AI-gegenereerde tekst die je publiceert om het publiek te informeren over zaken van algemeen belang: vermeld dat, tenzij een mens de tekst heeft gecontroleerd en er redactioneel verantwoordelijk voor is.
  • Emotieherkenning of biometrische categorisatie: informeer de mensen bij wie je het inzet. Let op: op de werkplek en in het onderwijs is emotieherkenning verboden.
  • Aanbieders van generatieve AI moeten hun output bovendien machineleesbaar markeren als AI-gegenereerd. Voor systemen die al vóór 2 augustus 2026 op de markt waren, geldt dat vanaf 2 december 2026.

Minimaal risico

De grote meerderheid van AI-toepassingen valt in deze categorie: spamfilters, AI-gestuurde zoekopdrachten, productaanbevelingen, grammaticatools. Hier gelden geen specifieke AI Act-verplichtingen, al blijven andere wetten (AVG, sectorwetgeving) van toepassing.

Wat geldt er nu al en wat komt eraan?

De AI Act heeft een gefaseerde inwerkingtreding. Hier is de tijdlijn in vogelvlucht, inclusief het uitstel dat via het Digital Omnibus is doorgevoerd.

Sinds februari 2025: verboden praktijken en AI-geletterdheid

Sinds 2 februari 2025 zijn de verboden AI-praktijken van kracht. Wie een verboden toepassing gebruikt of aanbiedt, riskeert een sanctie. Tegelijkertijd geldt dan al artikel 4 van de AI Act: de AI-geletterdheidsplicht.

Het Digital Omnibus heeft artikel 4 herschreven. Eerst stond er dat organisaties 'naar beste vermogen' moesten zorgen voor een toereikend niveau van AI-geletterdheid bij hun personeel. Nu staat er dat aanbieders en gebruikers (deployers) van AI-systemen maatregelen nemen om de AI-geletterdheid te ondersteunen van hun personeel en van anderen die namens hen met AI-systemen werken. Daarbij staat er uitdrukkelijk bij dat je geen bepaald niveau per persoon hoeft te garanderen. Het is dus een inspanningsverplichting, geen resultaatsverplichting. De Commissie en de lidstaten moeten bedrijven, en vooral het MKB, daarbij ondersteunen.

Is de plicht daarmee van tafel? Nee. Je moet nog steeds maatregelen nemen, en precies daar vraagt een toezichthouder naar: wat heb je gedaan, voor wie, en past dat bij de AI die je inzet? De wet schrijft geen certificaat voor. Een intern AI-beleid met training, en een korte vastlegging van wie wat heeft gevolgd, is de praktische invulling.

Sinds 2 augustus 2026: transparantie, algemene AI-modellen en toezicht

Sinds 2 augustus 2026 wordt een belangrijk deel van de AI Act daadwerkelijk gehandhaafd. Dit deel is níet uitgesteld door het Digital Omnibus. Sindsdien gelden de transparantieverplichtingen uit artikel 50: mensen moeten weten dat ze met een AI-systeem te maken hebben, en deepfakes moet je als zodanig bekendmaken.

Tegelijk kregen de toezichthouders tanden. De verplichtingen voor aanbieders van algemene AI-modellen (GPAI, zoals grote taalmodellen) gelden al sinds 2 augustus 2025. Sinds 2 augustus 2026 kan de Europese Commissie ze ook handhaven en boetes opleggen, tot 15 miljoen euro of 3% van de wereldwijde jaaromzet. Ook de nationale markttoezichthouders zijn sindsdien aan zet. Voor de meeste MKB-bedrijven betekent dit vooral: zorg dat je AI-chatbot en AI-gegenereerde content herkenbaar zijn.

2 december 2026: machineleesbare markering en een nieuw verbod

Voor één onderdeel van artikel 50 geldt een overgangstermijn: de plicht om AI-gegenereerde content machineleesbaar te markeren (artikel 50, lid 2), bijvoorbeeld met watermerken of metadata. Die plicht ligt bij de aanbieder van het generatieve AI-systeem, niet bij jou als gebruiker. Generatieve systemen die op of na 2 augustus 2026 op de markt komen, moeten er vanaf hun introductie aan voldoen. Systemen die er al vóór 2 augustus 2026 waren, hebben tot 2 december 2026.

Op dezelfde datum gaat een nieuw verbod in dat het Digital Omnibus aan artikel 5 toevoegt: AI-systemen die seksueel misbruikmateriaal van kinderen of intieme beelden van mensen zonder hun toestemming genereren. Voor de doorsnee MKB-gebruiker verandert daardoor weinig, maar het laat zien dat de lijst met verboden praktijken kan groeien.

Uitgesteld naar eind 2027 en 2028: de hoog-risico-verplichtingen

Dit is de grootste wijziging van het Digital Omnibus. De zware verplichtingen voor hoog-risico AI-systemen zouden oorspronkelijk vanaf 2 augustus 2026 gaan gelden, maar zijn uitgesteld. Zelfstandige hoog-risico-systemen (bijlage III, zoals AI voor sollicitatiescreening, kredietbeoordeling of onderwijs) moeten nu pas vanaf 2 december 2027 aan de eisen voldoen.

Voor hoog-risico AI die is ingebouwd in gereguleerde producten (bijlage I, bijvoorbeeld machines of medische hulpmiddelen) schuift de deadline door naar 2 augustus 2028. Het uitstel geeft aanbieders en toezichthouders meer tijd om de bijbehorende standaarden en conformiteitsbeoordelingen op orde te krijgen. Zie het als ademruimte, niet als afstel. Het raakt vooral aanbieders. Maar gebruik je zelf zo'n systeem, bijvoorbeeld een tool die sollicitanten rangschikt, dan heb je vanaf 2 december 2027 ook eigen plichten als gebruiker: onder meer menselijk toezicht organiseren, logs bewaren en je medewerkers vooraf informeren.

Wat betekent de AI Act concreet voor jouw MKB-bedrijf?

Ik merk dat veel directeuren denken dat de AI Act alleen voor techbedrijven of grote platforms geldt. Dat is een misverstand. De AI Act geldt voor iedereen die AI-systemen aanbiedt of gebruikt in de EU. Dus ook voor een mkb-bedrijf dat ChatGPT, Copilot of een AI-recruitmenttool inzet.

Het goede nieuws: de meeste MKB-bedrijven zijn deployer (gebruiker) van AI-systemen, niet provider (aanbieder). Dat betekent lichter regime. En de meeste tools die je dagelijks gebruikt, zoals tekstgeneratoren, AI-zoekfuncties en e-mailassistenten, vallen in de categorieën beperkt of minimaal risico. De zware hoog-risico verplichtingen zijn voor de meeste MKB'ers niet van toepassing.

Wat wel van toepassing is:

  • Verboden toepassingen: check of jullie ergens AI inzetten voor social scoring, manipulatie, emotieherkenning bij medewerkers of real-time biometrische herkenning. Waarschijnlijk niet, maar zorg dat je het zeker weet.
  • AI-geletterdheid (art. 4): neem maatregelen zodat medewerkers die met AI werken de basis begrijpen, en leg vast wat je hebt gedaan. Dit geldt sinds februari 2025. Je hoeft geen niveau per persoon te garanderen, maar je moet er wel werk van maken.
  • Transparantie (art. 50, sinds augustus 2026): heb je een AI-chatbot op je website, maak dan duidelijk dat mensen met AI praten. Publiceer je deepfakes, maak dan bekend dat ze door AI zijn gemaakt.
  • Hoog-risico check: gebruik je AI voor sollicitatiescreening, kredietbeoordeling of medische ondersteuning? Dan gelden vanaf 2 december 2027 strengere eisen, voor de aanbieder (die de conformiteitsbeoordeling uitvoert) en voor jou als gebruiker.
  • Leverancierscheck: als je hoog-risico AI inkoopt, moet de aanbieder conformiteitsdocumentatie aanleveren. Vraag ernaar.

Praktisch stappenplan om compliant te worden

Je hoeft niet in één klap alles op orde te hebben. Dit is een werkbare volgorde die ik aanraad.

  • Stap 1: Inventariseer jullie AI-gebruik. Welke tools worden ingezet, door wie, voor welke doeleinden? Dit geeft je een AI-inventaris die ook als basis dient voor je AI-beleid. Hoe je dat als directie organiseert, staat in AI-governance voor het MKB.
  • Stap 2: Bepaal de risicocategorie per toepassing. Gebruik de vier niveaus als leidraad. De meeste tools zijn minimaal of beperkt risico. Noteer de uitzonderingen, en markeer alles wat met klanten praat of content maakt: daar gelden sinds augustus 2026 de transparantieregels.
  • Stap 3: Pak de AI-geletterdheid aan. Artikel 4 geldt al sinds februari 2025 en vraagt dat je maatregelen neemt. Organiseer een bewustwordingssessie, zorg voor een intern AI-beleid en wijs een aanspreekpunt aan. Een algemene sessie over wat AI is, blijft zelden hangen. Bij een AI-implementatie train ik teams daarom op de tools die ze zelf elke dag gebruiken.
  • Stap 4: Controleer leveranciers op hoog-risico AI. Vraag je AI-leveranciers of hun systemen als hoog-risico zijn geclassificeerd en welke conformiteitsdocumentatie beschikbaar is.
  • Stap 5: Stel een AI-beleid op. Leg vast welke tools zijn toegestaan, hoe je omgaat met persoonsgegevens en hoe menselijk toezicht is georganiseerd. Combineer dit met je AVG-beleid.
  • Stap 6: Plan een jaarlijkse review. De AI Act evolueert en er komen uitvoeringsbesluiten. Plan jaarlijks een moment om je compliance te toetsen.

Veelgemaakte misverstanden over de AI Act

Rondom de AI Act circuleren nogal wat misvattingen. De meest voorkomende die ik tegenkom:

  • "De AI Act geldt pas over een paar jaar." Onjuist: de verboden praktijken en de AI-geletterdheidsplicht gelden al sinds februari 2025, en de transparantieplicht en het toezicht op algemene AI-modellen sinds 2 augustus 2026. Alleen de zware hoog-risico-verplichtingen zijn via het Digital Omnibus uitgesteld, naar december 2027 en augustus 2028.
  • "Het Digital Omnibus heeft AI-geletterdheid geschrapt." Onjuist: artikel 4 is herschreven, niet geschrapt. Je moet nog steeds maatregelen nemen. Wat is vervallen, is de suggestie dat je een bepaald niveau per medewerker moet garanderen.
  • "Wij bouwen zelf geen AI, dus het raakt ons niet." Onjuist: de wet geldt ook voor deployers, oftewel bedrijven die AI-systemen van derden inzetten.
  • "Alleen tech-bedrijven hoeven iets te doen." Onjuist: de AI Act is sectoroverstijgend. Een HR-systeem, een creditcheck of een AI-chatbot op je website kan je al in scope brengen.
  • "We wachten op onze leverancier." Gedeeltelijk terecht voor conformiteitsdocumentatie, maar de AI-geletterdheidsplicht en het verbod op verboden toepassingen liggen bij jou als gebruiker.
  • "De boetes zijn alleen voor grote bedrijven." De AI Act kent gestaffelde boetes op basis van de overtreding, niet exclusief op bedrijfsgrootte. Wel zullen toezichthouders waarschijnlijk proportioneel handhaven.
  • "ChatGPT gebruiken is hoog risico." Nee: een tekstgenerator is minimaal of beperkt risico. Hoog risico hangt af van de context: het gaat om het doel waarvoor je AI inzet, niet om de tool an sich.

Belangrijkste inzichten

  • De AI Act (EU 2024/1689) is sinds augustus 2024 in werking en wordt gefaseerd van toepassing. Het Digital Omnibus (Verordening (EU) 2026/1744, van kracht sinds 27 juli 2026) schuift de hoog-risico-verplichtingen door naar 2 december 2027 (bijlage III) en 2 augustus 2028 (bijlage I).
  • Verboden AI-toepassingen en de AI-geletterdheidsplicht (art. 4) gelden al sinds februari 2025. Op 2 december 2026 komt er een verbod bij op AI die kindermisbruikmateriaal of intieme beelden zonder toestemming genereert.
  • Sinds 2 augustus 2026 gelden de transparantieplicht (art. 50) en de handhaving van algemene AI-modellen (GPAI). Dat deel is niet uitgesteld. Alleen de machineleesbare markering heeft voor bestaande generatieve systemen tot 2 december 2026.
  • De meeste MKB-bedrijven zijn deployer van beperkt of minimaal risico AI. De zware hoog-risico-verplichtingen zijn voor hen zelden direct van toepassing.
  • Artikel 4 is een inspanningsverplichting: neem maatregelen zodat medewerkers die met AI werken de basis begrijpen. Een bepaald niveau per persoon hoef je niet te garanderen, maar een toezichthouder vraagt wel wat je hebt gedaan.
  • Begin met een AI-inventaris, bepaal de risicocategorie van je toepassingen en stel een intern AI-beleid op.
TM

Geschreven door

Tom Mekenkamp

AI-consultant & oprichter van truck8.ai

15+ jaar transformaties geleid bij o.a. AB-InBev en Royal BAM. Nu bouwt hij AI-producten en helpt hij het MKB met AI.

AI-strategie én -governance samen aanpakken?

In de directie-workshop werk je in één dag aan een concrete AI-strategie voor jouw organisatie. Je legt meteen de randvoorwaarden, rollen en eerste stappen vast voor een werkende AI-governance die aansluit op de AI Act.

Bekijk de directie-workshop